Rozstanie rodziców a dziecko – jak rozwód wpływa na dzieci?

Autorka: Agata Szczepanowska, psycholożka dzieci i młodzieży w MeWell

Czy rozwód rodziców krzywdzi dziecko? Fakty i mity

Życie pisze różne scenariusze – również te, których nie przewidywaliśmy. Nie istnieje jeden właściwy, uniwersalny i niezawodny plan na życie, na wychowanie dzieci i zadbanie o ich dobrostan. Niekiedy, z wielu różnych i ważnych dla siebie powodów, pary decydują o rozstaniu. Mitem jest, że jedynie pełna rodzina gwarantuje owocne wychowanie i szczęśliwe dzieciństwo. Bywa, że dzieje się wręcz przeciwnie – kiedy rodzice przez długi czas się kłócą, wzajemnie obwiniają, przestają się dogadywać i cieszyć sobą, odbija się to na klimacie domu i samopoczuciu czujnych obserwatorów –dzieci. Zdarza się, że to rozstanie rodziców jest rozwiązaniem, które chroni przed eskalacją konfliktów i sprawia, że dziecko może ponownie zyskać dostęp do spokojniejszych, radosnych rodziców – choć żyjących już osobno. W takim wypadku mama i tata przestają być parą romantyczną, ale pozostają rodzicami i przy odpowiedniej współpracy mogą nadal zajmować się dziećmi. Razem, ale osobno.

Jak i kiedy powiedzieć dziecku o rozwodzie?

Dlaczego rozmowa o rozstaniu jest tak ważna?

Przede wszystkim warto podkreślić, jak ważna jest taka rozmowa. Decyzja o rozstaniu nie przychodzi z dnia na dzień, dlatego najczęściej dzieci przez dłuższy czas są świadkami rodzicielskich trudności. Nawet jeśli nie są one nazwane wprost, dzieci doskonale czują, że coś się dzieje. Rozmowa z rodzicem, który językiem dostosowanym do wieku i możliwości dziecka opowie, co się dzieje w domu, pozwoli rozjaśnić i nieco poukładać dziecięcy świat. Ważne, aby do informowania dziecka o rozstaniu dochodziło w momencie, gdy rodzice nie mają już co do niego wątpliwości i wiedzą, co się wydarzy. Dobrze, gdyby do tej pory rodzice ustalili już między sobą, jak będzie wyglądała przyszłość – kto się wyprowadzi, z kim zamieszka dziecko, jak będzie wyglądała opieka nad nim. Tak, aby tym niezwykle trudnym informacjom przekazywanym dziecku towarzyszyła też pewna przejrzystość sytuacji.

Kto powinien poinformować dziecko o rozstaniu?

Optymalnie, aby z dzieckiem porozmawiali oboje rodzice – jeżeli sytuacja między nimi pozwala na rzeczową rozmowę w spokojnej atmosferze. Jeśli z różnych względów nie ma takiej możliwości, warto, aby z dzieckiem rozmawiał rodzic, który sam czuje się na siłach, by bez nadmiernych emocji poinformować dziecko o rozstaniu i pomóc mu uporać się z własnymi reakcjami.

Jak dziecko reaguje na rozwód? Możliwe emocje i zachowania

Reakcje dzieci mogą być skrajnie różne; mogą zależeć od wieku, temperamentu i osobowości dziecka, od dojrzałości emocjonalnej. Warto przygotować się na różne możliwości i nie oczekiwać, że dziecko zareaguje zgodnie z przewidzianym skryptem. Informacja o rozstaniu może być dla niego szokiem lub też czymś spodziewanym, ale zawsze będzie wiązać się z nadchodzącą ogromną zmianą w życiu. Zmianą, której mogą towarzyszyć duże emocje: od szoku i niedowierzania – w końcu zmienia się niemal cały świat dziecka – przez płacz, roztrzęsienie, niechęć wobec rodzica, negatywne myśli na temat przyszłości aż po wycofanie do świata wewnętrznego okiem zewnętrznego obserwatora, odczytywane niekiedy jako brak reakcji.

Jak pomóc dziecku poradzić sobie z rozstaniem rodziców?

Przede wszystkim nie oczekiwać, że zachowa się w konkretny sposób – dać mu czas na odnalezienie się w nowej rzeczywistości. Jako rodzic warto próbować zrozumieć sytuację dziecka i mogące wynikać z niej zachowania: tęsknotę za rodzicem, niezgodę na stan rzeczy, intensywne emocje, rozdarcie i pragnienie pozostania lojalnym wobec obojga rozchodzących się rodziców. Warto akceptować i respektować emocje dziecka,  towarzyszyć mu w nich bez oceny. Aby było to możliwe, warto też zadbać o siebie jako rodzica, który sam przechodzi życiowy kryzys i być może potrzebuje wsparcia. Uporanie się z własnymi emocjami pomoże zwrotnie ukoić emocje dziecka.

Należy też pamiętać, że o ile rozstanie rodziców wpływa na cały system rodzinny, o tyle szczegółowe informacje, powody rozstania, intymne informacje czy wzajemne zarzuty są sprawą wyłącznie rodziców. Warto pilnować, aby nie obciążać nimi dziecka, nie angażować go w sprawy dorosłych, z którymi ma prawo nie potrafić sobie jeszcze poradzić. To ogromny bagaż dla dorosłych, a co dopiero dla małego człowieka.

W tym trudnym okołorozstaniowym czasie warto też zadbać o przewidywalność dnia, o strukturę, która nada ram codzienności dziecka. Warto również nie tracić z oczu jego bieżących potrzeb związanych z funkcjonowaniem w innych obszarach życia – rówieśnikami, szkołą, potrzebą zabawy. Nadal, a może w szczególności, warto znajdować wspólny czas na momenty radości i rozluźnienia.

Co ustalić po rozstaniu? Kluczowe decyzje dotyczące opieki nad dzieckiem

Rozstanie rodziców to ogromna zmiana funkcjonowania rodziny, która będzie wymagała nowej organizacji. W optymalnej sytuacji rozstający się rodzice są nadal w stanie komunikować się ze sobą – zwłaszcza w sprawach dotyczących dziecka.

Ważne, aby rodzice uzgodnili między sobą m.in.:

• Miejsce zamieszkania dziecka –  gdzie i z kim będzie mieszkać dziecko,
• Model opieki – jak będzie wyglądać opieka nad nim, czy będzie to opieka naprzemienna, czy dziecko będzie widywać się z drugim rodzicem?
• Częstotliwość kontaktów z drugim rodzicem – ważne, by dziecko miało stabilny grafik spotkań.
• Organizacja codziennego życia – kto odbiera dziecko ze szkoły, jak dzielone są obowiązki rodzicielskie?

Ustalenia w tych kwestiach nie tylko usprawnią życie rodzin, ale też zapewnią dziecku poczucie przewidywalności i pomogą odnaleźć się w nowej rzeczywistości. W przypadku braku możliwości dogadania się rodziców o tych sprawach zadecyduje sąd rodzinny.

Opieka nad dzieckiem po rozwodzie – jaki model wybrać?

Nie ma jednego uniwersalnego modelu opieki nad dzieckiem, który sprawdziłby się bez zarzutu w każdej rodzinie. Czy będzie to opieka naprzemienna, kiedy to dziecko spędza równą ilość czasu z obojgiem rodziców, czy dziecko zamieszka z jednym rodzicem i będzie utrzymywać regularne kontakty z drugim, a może zamieszka w jednym miejscu, a to rodzice będą zmieniać się w opiece nad nim (tzw. gniazdowanie). Wybór ten będzie zależał od indywidualnych warunków i możliwości rodziny. Jednym z kluczowych czynników jest klimat panujący między rodzicami po rozstaniu. Kiedy rodzice są w konflikcie i nie jest możliwa między nimi komunikacja, prawdopodobnie efektywne funkcjonowanie w opiece naprzemiennej nie będzie możliwe. Podobnie, gdy ich miejsca zamieszkania dzieli duża odległość – znacznie utrudniłoby to naukę w placówce i sprawne przemieszczanie się dziecka między dwoma domami.

Jak zaangażować drugiego rodzica w wychowanie po rozwodzie?

Brak wspólnego domu nie musi oznaczać braku uczestnictwa w wychowaniu. Jeśli nie ma ku temu prawnych ograniczeń rodzice nadal mogą – i dla dobra dziecka powinni – oboje angażować się w jego życie. Razem mogą ujednolicić zasady panujące w obu domach: zadbać o podobne reguły, porządek dnia i codzienne rytuały, ustalić wspólny front w sprawach wychowania, w tym konsekwencje za zachowanie oraz kwestię ich ciągłości między dwoma domami. Takie podejście sprzyja w określeniu dziecku jasnych ram funkcjonowania. Warto, aby rodzic, który domyślnie spędza z dzieckiem więcej czasu dbał o przepływ informacji dotyczących dziecka, w tym jego zdrowia i edukacji, aby aktywnie angażował drugiego rodzica w dodatkowe aktywności dziecka, np. informował o wydarzenia sportowych czy przedstawieniach szkolnych, a także aby dbał przy dziecku o dobre imię i autorytet drugiego rodzica.

Czy dziecko potrzebuje psychologa po rozwodzie? Kiedy warto skorzystać ze wsparcia?

W sytuacji rozstania kontakt dziecka z psychologiem nie jest niezbędny. Zwłaszcza wtedy, gdy rodzice rozstają się w pokojowej atmosferze, trzymają skrajne emocje na wodzy, są w stanie bezkonfliktowo uzgodnić sprawy dotyczące opieki nad dzieckiem. Kiedy jednak pojawiają się duże emocje, od których ciężko uchronić dziecko, w jego zachowaniu czy nastroju pojawiają się niepokojące zmiany, np. staje się drażliwe, wycofane, z trudem panuje nad zachowaniem – w tych sytuacjach warto rozważyć spotkanie dziecka ze specjalistą. Warto jednak mieć na uwadze, że w trudnej sytuacji to przede wszystkim rodzice stanowią oparcie dla dziecka, dlatego dobrze jest jednocześnie zadbać o własny stan.

Jakie wsparcie mogą otrzymać rodzice po rozwodzie?

W sytuacji rozstania również rodzice mogą sięgnąć po wsparcie, co zwrotnie przyniesie korzyść i dzieciom. Tam, gdzie jest zaogniony konflikt, gdzie rodzice nie są w stanie podjąć rzeczowej rozmowy lub jej efekty nie są satysfakcjonujące, przydatne mogą być usługi mediatora specjalizującego się w sprawach rodzinnych. Pośrednictwo takiego specjalisty pomoże wyważyć dialog i dojść do porozumienia w kwestiach funkcjonowania na nowych zasadach. Z kolei tam, gdzie podstawowe kwestie organizacyjne czy prawne nie stanowią głównej osi problemu, ale mimo to pojawiają się wątpliwości, np. wokół sposobów rozmowy z dzieckiem czy wpływu rozstania na jego rozwój, i  potrzeba krótkoterminowego wsparcia wychowawczego, przydatne mogą być konsultacje wychowawcze z psychologiem. Jeśli z kolei dzieje się tak, że sytuacja rozstania przerasta możliwości któregoś z rodziców i w obliczu życiowego kryzysu tymczasowo przestaje on być wystarczająco dostępny dla dziecka, warto rozważyć wsparcie psychoterapeuty.

Podsumowanie

Rozstanie rodziców to duża zmiana, ale nie musi oznaczać dla dziecka trwałej traumy. Kluczowe jest, by czuło się kochane i miało stabilne warunki do dalszego rozwoju.

Masz pytania? Chcesz skonsultować swoją sytuację? Skorzystaj z naszej 15 minutowej bezpłatnej konsultacji z psychologiem dziecięcym, który wskaże Ci odpowiedni kierunek wsparcia dla Ciebie i Twojego dziecka.